Η αντιπαραβολή ανάμεσα στη σοσιαλδημοκρατία και τον σοσιαλισμό με κινεζικά χαρακτηριστικά δεν είναι απλώς μια σύγκριση δύο διαφορετικών «μοντέλων ανάπτυξης». Στην πραγματικότητα αποτυπώνει δύο διαφορετικούς ιστορικούς και κοινωνικούς δρόμους προς τη διαχείριση της σχέσης κράτους–αγοράς, με κοινό όμως το γεγονός ότι κανένα από τα δύο δεν καταργεί τις κοινωνικές ανισότητες ούτε υπερβαίνει τον καπιταλιστικό τρόπο παραγωγής. Αυτό είναι ένα σημείο που συχνά παρανοείται τόσο στη δημόσια συζήτηση όσο και σε πολλούς κύκλους της ακαδημαϊκής έρευνας, όπου κυριαρχεί η ιδέα ότι η Κίνα βαδίζει αναπόφευκτα προς έναν «δυτικού τύπου καπιταλισμό».
Η πραγματικότητα είναι πιο σύνθετη: οι κοινωνίες της Ασίας έχουν ιστορικά διαφορετικές παραγωγικές δομές, πολιτισμικές καταβολές και τρόπους οργάνωσης της εξουσίας που δεν επιτρέπουν την απλή μεταφορά των δυτικών κατηγοριών. Η σοσιαλδημοκρατία, όπως αναπτύχθηκε κυρίως στην Ευρώπη του 20ού αιώνα, γεννήθηκε μέσα από τους κοινωνικούς αγώνες και τη διαπραγμάτευση ανάμεσα στο κεφάλαιο και την εργασία. Οι πολιτικές της είναι γνωστές: αναδιανομή μέσω φορολογίας, κοινωνικό κράτος, δημόσια υγεία και παιδεία, ρύθμιση των αγορών για να περιορίζονται οι ακραίες ανισότητες. Ο Κέυνς αποτέλεσε τη θεωρητική της βάση: η ενεργός κρατική παρέμβαση για τη στήριξη της ζήτησης και τη σταθερότητα της οικονομίας. Αυτή η προσέγγιση έφερε μια άνευ προηγουμένου βελτίωση του βιοτικού επιπέδου στην Ευρώπη της μεταπολεμικής περιόδου, χωρίς όμως να αγγίξει τον πυρήνα της εκμετάλλευσης: οι παραγωγικές σχέσεις παρέμειναν καπιταλιστικές και, με την άνοδο του νεοφιλελευθερισμού τις τελευταίες δεκαετίες, οι παλιές ανισότητες επανήλθαν δριμύτερες. Αντίθετα, ο σοσιαλισμός με κινεζικά χαρακτηριστικά –ένα σύστημα που διαμορφώθηκε με τις μεταρρυθμίσεις του Ντενγκ Σιαοπίνγκ από τη δεκαετία του 1980– συνδυάζει τον κεντρικό πολιτικό έλεγχο με την ενσωμάτωση των αγοραίων μηχανισμών. Η κινεζική οικονομία είναι πλέον η δεύτερη μεγαλύτερη στον κόσμο, και εκατοντάδες εκατομμύρια άνθρωποι βγήκαν από την ακραία φτώχεια. Ωστόσο, η επιτυχία αυτή συνοδεύεται από βαθιές κοινωνικές ανισότητες: ανάμεσα σε πόλη και ύπαιθρο, σε ανατολικές και δυτικές επαρχίες, σε πλούσιες ελίτ και εργάτες-μετανάστες. Το Κομμουνιστικό Κόμμα Κίνας διατηρεί απόλυτο πολιτικό έλεγχο, αλλά επιτρέπει την ανάπτυξη ενός ιδιωτικού τομέα που κινείται σε συνθήκες αγοράς – μια υβριδική μορφή που δεν ταυτίζεται ούτε με τον δυτικό καπιταλισμό ούτε με τον κλασικό σοσιαλισμό.
Η διαφορά των δύο μοντέλων δεν βρίσκεται μόνο στο «πόσο κράτος» ή «πόση αγορά» εμπλέκεται στην οικονομία, αλλά στις ίδιες τις κοινωνικές δομές που τα γέννησαν. Ο Μαρξ είχε αναφερθεί στον ασιατικό τρόπο παραγωγής, επισημαίνοντας ότι σε πολλές ασιατικές κοινωνίες η κεντρική εξουσία και η συλλογική διαχείριση της γης παίζουν ρόλο πρωτεύοντα, σε αντίθεση με τη Δύση, όπου η ιδιωτική ιδιοκτησία και η άνοδος της αστικής τάξης υπήρξαν κινητήριοι μοχλοί. Ο Barrington Moore το ανέλυσε περαιτέρω: η πορεία προς τη δημοκρατία ή την αυταρχία εξαρτάται από τις ιστορικές ταξικές συγκρούσεις – και στην Ασία, η απουσία ισχυρής ανεξάρτητης αστικής τάξης οδήγησε σε διαφορετικές πολιτικές μορφές. Αυτό εξηγεί γιατί η κινεζική εμπειρία δεν μπορεί να μετρηθεί με τα ίδια κριτήρια που εφαρμόζουμε στη σοσιαλδημοκρατική Ευρώπη. Η Ασία γενικότερα έχει αναπτύξει μια σειρά από υβριδικά μοντέλα. Εκτός από την Κίνα, παραδείγματα είναι το Βιετνάμ (με τις μεταρρυθμίσεις Đổi Mới), το Λάος, αλλά και το Καζακστάν, η Μαλαισία ή ακόμη και η Σιγκαπούρη. Όλες αυτές οι χώρες συνδυάζουν σε διαφορετικό βαθμό κρατικό έλεγχο και αγοραία δυναμική. Άλλες είναι τεράστιες πληθυσμιακά και γεωγραφικά –όπως η Κίνα και το Καζακστάν– άλλες μικρές αλλά με μεγάλη οικονομική επιρροή, όπως η Σιγκαπούρη. Αυτό που τις ενώνει δεν είναι μια κοινή ιδεολογία, αλλά η πρακτική αναγκαιότητα να διατηρούν την κοινωνική συνοχή και ταυτόχρονα να ενσωματώνονται στην παγκόσμια οικονομία.
Από μαρξική σκοπιά, και τα δύο μοντέλα –σοσιαλδημοκρατία και σοσιαλισμός με κινεζικά χαρακτηριστικά– κινούνται εντός των ορίων του καπιταλισμού. Δεν καταργούν την ιδιωτική ιδιοκτησία στα μέσα παραγωγής ούτε την εκμετάλλευση της εργασίας, αλλά επιχειρούν να μετριάσουν τις συνέπειες: είτε με αναδιανομή (Ευρώπη) είτε με κρατικό έλεγχο και εθνική στρατηγική (Κίνα). Το ερώτημα που προκύπτει είναι αν αυτή η βελτίωση των όρων ζωής –χωρίς κατάργηση της εκμετάλλευσης– μπορεί να θεωρηθεί πραγματικός δρόμος προς τον σοσιαλισμό ή απλώς ένας διαφορετικός τρόπος διαχείρισης του καπιταλισμού. Και εδώ βρίσκεται το κρίσιμο δίλημμα για την αριστερά του 21ου αιώνα: θα αρκεστεί σε υβριδικές φόρμες ή θα αναζητήσει την υπέρβαση του συστήματος συνολικά; Η απάντηση δεν είναι εύκολη, αλλά η ίδια η κινεζική εμπειρία δείχνει ότι η «καπιταλιστικοποίηση» της Ασίας δεν είναι ούτε γραμμική ούτε αναπόφευκτη. Οι αστοί οικονομολόγοι που βλέπουν παντού την επικράτηση της αγοράς αγνοούν τις ιδιαιτερότητες του ασιατικού τρόπου παραγωγής: τον ρόλο του κράτους, την ιστορική συλλογικότητα, τις πολιτισμικές παραδόσεις. Αντί να βιαζόμαστε να κρίνουμε την Κίνα ή το Βιετνάμ με δυτικά μέτρα, χρειάζεται να αναγνωρίσουμε ότι αναπτύσσουν έναν δικό τους δρόμο – με αντιφάσεις, αλλά και με μαθήματα που δεν μπορούμε να αγνοήσουμε.
