Ο πόλεμος στην Ουκρανία παρουσιάζεται από τα κυρίαρχα μέσα και τις επίσημες αφηγήσεις ως σύγκρουση ανάμεσα στη δημοκρατία και τον αυταρχισμό, ανάμεσα σε έναν λαό που αγωνίζεται για την ελευθερία του και σε έναν εισβολέα που επιδιώκει την ανασύσταση αυτοκρατοριών. Από την άλλη, η ρωσική αφήγηση μιλά για «αποναζιστικοποίηση», για υπεράσπιση ιστορικών εδαφών και ρωσόφωνων πληθυσμών.
Η μαρξιστική ανάλυση, ωστόσο, απορρίπτει και τις δύο πλευρές αυτής της διχοτομίας. Ούτε το Κίεβο ούτε η Μόσχα, ούτε η Ουάσιγκτον και οι Βρυξέλλες, εκπροσωπούν τα συμφέροντα της εργατικής τάξης.
Η αλήθεια βρίσκεται αλλού: στον χαρακτήρα του πολέμου ως προϊόντος του ιμπεριαλιστικού σταδίου του καπιταλισμού. Από τον Λένιν γνωρίζουμε ότι ο ιμπεριαλισμός δεν είναι μια εξωτερική πολιτική επιλογή κάποιων κρατών αλλά το ίδιο το ανώτατο στάδιο ανάπτυξης του καπιταλισμού, όπου τα μονοπώλια και το χρηματιστικό κεφάλαιο κυριαρχούν, οι αγορές έχουν παγκοσμιοποιηθεί και οι εθνικές οικονομίες συγκρούονται για ζώνες επιρροής. Ο πόλεμος στην Ουκρανία είναι ακριβώς αυτό: σύγκρουση ανάμεσα σε ιμπεριαλιστικά μπλοκ για τον έλεγχο στρατηγικών πόρων, ενεργειακών διαδρόμων και αγορών, όχι «αγώνας για αξίες». Η Ρωσία, μετά την καπιταλιστική παλινόρθωση της δεκαετίας του 1990, μετατράπηκε σε ημιπεριφερειακή ιμπεριαλιστική δύναμη με αυταρχικό πολιτικό μοντέλο και στρατιωτικοποιημένη οικονομία. Η επέμβασή της στην Ουκρανία το 2022 δεν είναι αντιφασιστική πράξη· είναι απόπειρα ανακατάκτησης της χαμένης σφαίρας επιρροής της πρώην ΕΣΣΔ, στο όνομα της «εθνικής ασφάλειας» και της ρωσοκεντρικής γεωπολιτικής. Από την άλλη, η Ουκρανία δεν είναι απλώς θύμα. Η κρίση του 2014, με την «Επανάσταση του Μαϊντάν», αποτέλεσε πραξικόπημα που οργανώθηκε με τη στήριξη ΗΠΑ και ΝΑΤΟ, όπου έπαιξαν ρόλο ακροδεξιές εθνικιστικές δυνάμεις. Η νέα ουκρανική κυβέρνηση, υποταγμένη στις επιταγές του δυτικού κεφαλαίου, υιοθέτησε αντικομμουνιστικούς νόμους, απαγόρευσε το Κομμουνιστικό Κόμμα και εφάρμοσε νεοφιλελεύθερες μεταρρυθμίσεις που ισοπέδωσαν εργασιακά δικαιώματα. Το ΝΑΤΟ, χρησιμοποιώντας το ουκρανικό έδαφος ως προκεχωρημένο φυλάκιο, επιδίωξε να περιορίσει τη Ρωσία και να ενσωματώσει την Ουκρανία πλήρως στο δυτικό στρατηγικό πλαίσιο. Ο εθνικισμός έγινε εργαλείο συσπείρωσης και στις δύο πλευρές: στο Κίεβο με το δίπολο «ελευθερία ή υποταγή», στη Μόσχα με τη ρητορική του «ιστορικού ρωσικού κόσμου». Ο μαρξιστής βλέπει πίσω από αυτές τις αφηγήσεις. Κατανοεί ότι ο πόλεμος δεν είναι μάχη του καλού ενάντια στο κακό, αλλά έκφραση της κρίσης του παγκόσμιου καπιταλισμού. Από το 2008, το σύστημα βυθίζεται σε μακρά περίοδο υπερσυσσώρευσης κεφαλαίου και πτώσης του ποσοστού κέρδους. Όταν οι αγορές κορεσθούν, ο καπιταλισμός στρέφεται στη βία για να αναδιανείμει σφαίρες επιρροής και να καταστρέψει πλεονάζον κεφάλαιο – κάτι που ο Μαρξ ήδη είχε περιγράψει ως «λύση» μέσω μαζικής καταστροφής.
Ο πόλεμος στην Ουκρανία δεν είναι εξαίρεση· είναι η κανονικότητα του ιμπεριαλιστικού σταδίου. Η θέση της εργατικής τάξης μέσα σε αυτήν τη σύγκρουση είναι τραγική αλλά και καθοριστική. Στη Ρωσία, οι εργάτες επιστρατεύονται βίαια, υφίστανται λογοκρισία και καταστολή, ενώ καλούνται να θυσιαστούν για τα συμφέροντα της ρωσικής ολιγαρχίας. Στην Ουκρανία, η επιστράτευση είναι μαζική, τα συνδικάτα περιορίζονται, και η χώρα μετατρέπεται σε πεδίο εφαρμογής νεοφιλελεύθερων «μεταρρυθμίσεων» εν καιρώ πολέμου, υπό τις επιταγές του ΔΝΤ και της Παγκόσμιας Τράπεζας. Στη Δύση, οι εργαζόμενοι πληρώνουν τον πόλεμο μέσα από πληθωρισμό, εξοπλιστικές δαπάνες και ενίσχυση του ΝΑΤΟ. Όλοι οι λαοί είναι χαμένοι, ενώ οι άρχουσες τάξεις –Ρωσίας, Ουκρανίας, ΗΠΑ, ΕΕ– είναι οι κερδισμένες.
Η μαρξιστική απάντηση δεν μπορεί να είναι ούτε πασιφισμός ούτε υποστήριξη σε κάποιο στρατόπεδο. Ο πασιφισμός που ζητά «ειρήνη» χωρίς κοινωνική αλλαγή καταλήγει να νομιμοποιεί το status quo και να προετοιμάζει τον επόμενο πόλεμο. Η στοίχιση σε ένα από τα ιμπεριαλιστικά μπλοκ –φιλονατοϊκό ή φιλορωσικό– εγκλωβίζει την εργατική τάξη στη λογική του «μικρότερου κακού» και την απομακρύνει από την επαναστατική προοπτική. Η μόνη διεξοδική απάντηση είναι η διεθνιστική: να δούμε την κοινή μοίρα των εργατών σε Ρωσία, Ουκρανία, Ευρώπη και παγκοσμίως· να οικοδομήσουμε ενιαίο μέτωπο ενάντια στον καπιταλισμό που γεννά πολέμους. Αυτό σημαίνει πρακτικά: Ρώσοι εργάτες να αντισταθούν στη στρατιωτική επιστράτευση και να σαμποτάρουν τον πόλεμο από τα μέσα· Ουκρανοί εργάτες να μην υποταχθούν στην εθνική ρητορική και να απαιτήσουν κοινωνική δικαιοσύνη· Ευρωπαίοι και Αμερικανοί εργάτες να απορρίψουν τη στρατιωτική κλιμάκωση και να παλέψουν ενάντια στις κυβερνήσεις τους που εξοπλίζουν και κλιμακώνουν τη σύγκρουση. Η αντιπολεμική δράση πρέπει να είναι ταξική, όχι εθνική. Μόνο έτσι μπορεί να σπάσει ο φαύλος κύκλος «πόλεμος–ειρήνη–πόλεμος» που αναπαράγει το σύστημα.
Η ιστορική εμπειρία των μπολσεβίκων στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο μάς δείχνει τον δρόμο: η μετατροπή του ιμπεριαλιστικού πολέμου σε εμφύλιο ταξικό πόλεμο –δηλαδή σε επαναστατική ρήξη– είναι η μόνη πραγματική διέξοδος. Η ήττα της «δικής μας» άρχουσας τάξης είναι προϋπόθεση για την απελευθέρωση της εργατικής τάξης παντού. Αυτό δεν είναι αφηρημένο σύνθημα· είναι συμπέρασμα από την ίδια τη λογική της ιστορικής εξέλιξης: όσο υπάρχει καπιταλισμός, θα υπάρχουν ιμπεριαλιστικοί πόλεμοι. Μόνο η κατάργηση του συστήματος μπορεί να φέρει διαρκή ειρήνη. Σήμερα, ενώ ο πόλεμος συνεχίζεται και οι λαοί αιμορραγούν, η μαρξιστική ανάλυση είναι αναγκαία περισσότερο από ποτέ. Μας δείχνει ότι η σύγκρουση στην Ουκρανία δεν είναι εξαίρεση αλλά σύμπτωμα της γενικευμένης κρίσης του συστήματος. Μας δείχνει ότι δεν υπάρχει «καλή» πλευρά όταν και οι δύο υπηρετούν τον ίδιο σκοπό: τη διατήρηση της καπιταλιστικής κυριαρχίας. Και μας υπενθυμίζει ότι η ειρήνη δεν είναι ουδέτερη κατάσταση αλλά αποτέλεσμα αγώνα – του αγώνα της εργατικής τάξης να ανατρέψει το σύστημα που την οδηγεί ξανά και ξανά στη σφαγή. Αν θέλουμε να σταματήσει ο πόλεμος στην Ουκρανία –και όλοι οι πόλεμοι που θα ακολουθήσουν– πρέπει να στραφούμε πέρα από τα σύνορα και τις σημαίες. Να οικοδομήσουμε διεθνιστική αλληλεγγύη, ταξική ενότητα και επαναστατική προοπτική. Όχι με αυταπάτες, αλλά με ρεαλισμό: όσο ζούμε στον ιμπεριαλιστικό καπιταλισμό, κάθε ειρήνη είναι προσωρινή. Μόνο η επανάσταση μπορεί να κάνει την ειρήνη μόνιμη.
