Η συζήτηση για το αν υπάρχουν «μεγάλοι Κινέζοι κεφαλαιοκράτες» συχνά παγιδεύεται ανάμεσα σε δύο ακραίες εικόνες: από τη μια, ένα αφήγημα που θέλει την Κίνα ως μια καθαρά σοσιαλιστική οικονομία όπου το κράτος ελέγχει τα πάντα και δεν υπάρχουν ισχυροί επιχειρηματίες· και από την άλλη, μια αφήγηση που παρουσιάζει την Κίνα ως μια γιγαντιαία καπιταλιστική αγορά όπου δισεκατομμυριούχοι τύπου Jack Ma κυριαρχούν ανεξέλεγκτοι. Η αλήθεια, όπως πάντα, βρίσκεται στη διαλεκτική τους σχέση και η ακριβής εικόνα αναδεικνύεται μόνο αν κατανοήσουμε σε τι συνίσταται η οικονομική ισχύς στην Κίνα και τι σημαίνει στην πράξη η έννοια του «κεφαλαιοκράτη» μέσα σε ένα πολιτικό σύστημα όπου το κράτος, και ειδικότερα το Κομμουνιστικό Κόμμα, διατηρεί το μονοπώλιο της ανώτατης εξουσίας. Οι αριθμοί είναι ξεκάθαροι: η Κίνα διαθέτει πάνω από 600 δισεκατομμυριούχους, περισσότερο από τις ΗΠΑ (Hurun Report, 2024). Πρόκειται για επιχειρηματίες που έχουν χτίσει επιχειρηματικούς κολοσσούς όπως η Tencent του Pony Ma, η Alibaba του Jack Ma, η BYD του Wang Chuanfu, η Xiaomi του Lei Jun και η Pinduoduo του Colin Huang. Η Κίνα έχει επίσης τις μεγαλύτερες ιδιωτικές εταιρείες εκτός ΗΠΑ, με κεφαλαιοποιήσεις που συχνά ξεπερνούν αυτές πολλών δυτικών εταιρειών (OECD, 2022). Αυτά τα στοιχεία δείχνουν αναμφίβολα την ύπαρξη μιας ισχυρής επιχειρηματικής τάξης. Ωστόσο, η ύπαρξη πλούτου δεν ταυτίζεται με την ύπαρξη ανεξάρτητης καπιταλιστικής εξουσίας — και εδώ βρίσκεται η καρδιά της συζήτησης. Στη Δύση, η οικονομική ισχύς μεταφράζεται σε πολιτική επιρροή, σε διαμόρφωση κανόνων, σε άμεση επιρροή στη δημόσια πολιτική. Το Big Three (BlackRock, Vanguard, State Street) είναι ίσως το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα: οι τρεις αυτοί θεσμικοί κολοσσοί ελέγχουν μετοχικά μεγάλο μέρος των σημαντικότερων εταιρειών στον κόσμο και έχουν επιρροή σε κρίσιμες αποφάσεις, από εταιρική διακυβέρνηση μέχρι την κατεύθυνση της καινοτομίας (Fichtner, Heemskerk & Garcia-Bernardo, 2017). Το δυτικό μοντέλο παράγει κεφαλαιοκράτες με εξουσία πάνω στις πολιτικές δομές ή δίπλα σε αυτές. Αντίθετα, το κινεζικό μοντέλο λειτουργεί αντίστροφα: το κράτος έχει τη δομική πρωτοκαθεδρία και οι επιχειρηματίες μπορούν να είναι πλούσιοι, πανίσχυροι μέσα στα όρια της αγοράς, αλλά εξαρτώνται απόλυτα από το πολιτικό σύστημα που ασκεί εξουσία πάνω στην οικονομία και όχι το αντίστροφο. Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα είναι η περίπτωση του Jack Ma. Ο ιδρυτής της Alibaba και της Ant Group θεωρούνταν για χρόνια ο πιο ισχυρός επιχειρηματίας εκτός Κράτους στην Κίνα. Το 2020 τόλμησε δημόσια κριτική στη ρυθμιστική πολιτική της κυβέρνησης. Το αποτέλεσμα ήταν να «εξαφανιστεί» από τη δημόσια σφαίρα για μήνες, ενώ η IPO της Ant Group — η μεγαλύτερη δημόσια εγγραφή στην ιστορία — μπλοκαρίστηκε από το Κόμμα (Financial Times, 2021). Την ίδια περίοδο, οι ρυθμιστικές αρχές επέβαλαν βαριές κυρώσεις σε εταιρείες τεχνολογίας όπως η Tencent, η Meituan και η Didi Global. Η τελευταία μάλιστα οδηγήθηκε σε αποχώρηση από το Χρηματιστήριο της Νέας Υόρκης μετά από παρέμβαση του κινεζικού κράτους (Wall Street Journal, 2022). Αυτά τα παραδείγματα δείχνουν με απόλυτη καθαρότητα ότι ο επιχειρηματίας στην Κίνα έχει πλούτο, αλλά όχι κυριαρχία — και σίγουρα όχι ανεξάρτητη εξουσία.
Ένα δεύτερο κρίσιμο στοιχείο είναι ότι οι μεγαλύτερες εταιρείες της Κίνας, ακόμη και οι ιδιωτικές, έχουν στο μετοχικό τους σχήμα το κράτος. Οι λεγόμενες «golden shares» επιτρέπουν στο Κόμμα να έχει δικαίωμα παρέμβασης στη διοίκηση στρατηγικών επιχειρήσεων. Έτσι, ο ιδρυτής της εταιρείας είναι μέτοχος και διαχειριστής, αλλά ο τελικός πολιτικός έλεγχος ανήκει στο κράτος (McGregor, 2019). Επιπλέον, οι μεγαλύτερες τράπεζες της Κίνας — ICBC, Bank of China, China Construction Bank — είναι κρατικές, άρα και η χρηματοδότηση των επιχειρήσεων ρυθμίζεται άνωθεν. Σε αντίθεση με τις ΗΠΑ, όπου μεγάλος μέρος της χρηματοδότησης γίνεται από ιδιωτικές αγορές και θεσμικούς επενδυτές, στην Κίνα η χρηματοδότηση των μεγάλων επιχειρήσεων εξαρτάται άμεσα από τις πολιτικές προτεραιότητες της κυβέρνησης.
Το τρίτο στοιχείο αφορά την ίδια τη δομή του καθεστώτος. Το Κόμμα δεν είναι απλώς ένα πολιτικό όργανο: είναι, σύμφωνα με την επίσημη ορολογία, η «κορυφαία οργανωτική αρχή της κοινωνίας» (CCP Constitution, 2022). Αυτό σημαίνει ότι ο επιχειρηματίας, όσο μεγάλος και αν είναι, δεν μπορεί να διεκδικήσει καμία μορφή εξουσίας ανεξάρτητη από το Κόμμα. Οι επιχειρηματίες συμμετέχουν στο σύστημα, ενισχύουν την ανάπτυξη, αλλά δεν το καθορίζουν. Στην Κίνα, η έννοια του κεφαλαιοκράτη διαχωρίζεται από την έννοια του φορέα πολιτικής κυριαρχίας. Μπορεί κάποιος να έχει δισεκατομμύρια, αλλά όχι την εξουσία να αμφισβητήσει ή να μετακινήσει θεσμικές δομές, όπως μπορούν συχνά να κάνουν οι μεγάλες επιχειρηματικές ελίτ στη Δύση.
Ωστόσο, αυτό δεν σημαίνει ότι δεν υπάρχουν ισχυροί οικονομικοί παράγοντες ή ότι η Κίνα είναι πλήρως σοσιαλιστική. Είναι ένα σύνθετο, υβριδικό σύστημα, το οποίο ονομάζεται από αρκετούς ερευνητές «κρατικός καπιταλισμός» (Bremmer, 2010). Πρόκειται για ένα μοντέλο όπου η αγορά λειτουργεί, ο πλούτος παράγεται, οι επιχειρηματίες γίνονται πλούσιοι, αλλά το κράτος είναι ο τελικός ρυθμιστής και ο απόλυτος εγγυητής — όχι οι αγορές. Γι’ αυτό και βλέπουμε φαινόμενα όπως τα εξής: οι επιχειρηματίες χρηματοδοτούν υποχρεωτικά κρατικές πρωτοβουλίες, οι εταιρείες τεχνολογίας μοιράζονται δεδομένα με τις κρατικές υπηρεσίες, και οι διοικητές εταιρειών συχνά είναι μέλη ή συνδεδεμένοι με την κομματική δομή. Η ισχύς του κεφαλαίου υπάρχει, αλλά δεν γίνεται ποτέ ανεξάρτητη πολιτική τάξη.
Η τελική απάντηση, λοιπόν, διαμορφώνεται ως εξής: ναι, υπάρχουν μεγάλοι Κινέζοι επιχειρηματίες, δισεκατομμυριούχοι, «κεφαλαιοκράτες» με την έννοια του πλούτου. Αλλά όχι, δεν υπάρχουν μεγάλοι Κινέζοι κεφαλαιοκράτες με την δυτική έννοια της ανεξάρτητης εξουσίας πάνω στο κράτος. Στην Κίνα, ο πλούτος είναι επιτρεπτός, η επιχειρηματικότητα ενθαρρύνεται, αλλά η κυριαρχία είναι απολύτως μονοπωλιακή: το Κόμμα είναι ο υπέρτατος θεσμός και ο τελικός κάτοχος της πραγματικής ισχύος.
Με αυτή τη διάκριση, μπορούμε να μιλήσουμε καθαρά: υπάρχουν πλούσιοι Κινέζοι καπιταλιστές, αλλά δεν υπάρχει κινεζική καπιταλιστική τάξη που να ελέγχει την πολιτική εξουσία. Το κράτος είναι ο πραγματικός “μεγάλος κεφαλαιοκράτης”, ενώ οι ιδιώτες είναι μεγάλοι σε περιουσία, αλλά μικροί σε πολιτική κυριαρχία. Αυτό ακριβώς καθιστά το κινεζικό μοντέλο μοναδικό και ριζικά διαφορετικό από το δυτικό, και εξηγεί γιατί η Κίνα μπορεί να φιλοξενεί τεράστιο πλούτο χωρίς να εμφανίζεται ποτέ το δυτικό φαινόμενο όπου το κεφάλαιο μπορεί να επιβάλει την πολιτική του.
