Όσο πλησιάζει ο τελικός του EuroBasket, με την πιθανότητα να βρεθούν Τουρκία και Γερμανία αντιμέτωπες, δεν μιλάμε πια μόνο για μπάσκετ. Ο αθλητισμός είναι η πιο καθαρή σκηνή όπου παίζονται οι ιδεολογίες, και εδώ φαίνεται καθαρά το κενό περιεχομένου του δόγματος που επί δεκαετίες χρησιμοποιεί η ελληνική εξωτερική πολιτική: το λεγόμενο «όριο της Ευρώπης». Σύμφωνα με αυτό το δόγμα, η Ελλάδα είναι το «προπύργιο» της Δύσης, το τελευταίο φράγμα πριν την Ανατολή. Είναι η χώρα που υποτίθεται ότι υπερασπίζεται την «ευρωπαϊκή ταυτότητα» απέναντι σε εξωτερικούς κινδύνους. Αυτό το αφήγημα έχει χρησιμοποιηθεί για να δικαιολογήσει τα πάντα:
- Τις στρατιωτικές συμμαχίες με το ΝΑΤΟ, τις ΗΠΑ και την Ε.Ε.
- Τη δημιουργία ξένων στρατιωτικών βάσεων στο ελληνικό έδαφος.
- Τη διάθεση τεράστιων ποσών για εξοπλισμούς.
- Την αποδοχή γεωπολιτικών σχεδίων που δεν εξυπηρετούν τον ελληνικό λαό, αλλά τις μεγάλες δυνάμεις και το ντόπιο κεφάλαιο.
Κάθε φορά που η ελληνική κυβέρνηση θέλει να περάσει μια δύσκολη απόφαση, επιστρατεύει αυτό το φοβικό δόγμα. Μας λένε: «Αν δεν το κάνουμε, θα απειληθεί η θέση μας στην Ευρώπη, θα χαθεί η ασφάλειά μας, θα μείνουμε μόνοι απέναντι στην Τουρκία». Έτσι η Τουρκία παρουσιάζεται ως ο αιώνιος εχθρός, η απειλή που καθορίζει όλη μας την εξωτερική πολιτική. Και ξαφνικά, έρχεται ένα αθλητικό γεγονός όπως το EuroBasket και βλέπουμε την Τουρκία να συμμετέχει ισότιμα σε μια ευρωπαϊκή διοργάνωση, να αντιμετωπίζεται ως «φίλη χώρα», να διεκδικεί το κύπελλο μαζί με τις υπόλοιπες «ευρωπαϊκές» ομάδες. Αν η Τουρκία φτάσει στον τελικό και μάλιστα σηκώσει το τρόπαιο, τότε το υποτιθέμενο «όριο της Ευρώπης» καταρρέει μπροστά στα μάτια όλων.
Γιατί ξαφνικά, μέσα στο γήπεδο, η Τουρκία είναι Ευρώπη.
Όχι μόνο Ευρώπη, αλλά κομμάτι της ευρωπαϊκής αθλητικής κουλτούρας, με φιλάθλους, χορηγούς, σημαίες και πανηγυρισμούς που ενοποιούνται κάτω από την ομπρέλα της ίδιας διοργάνωσης. Κανείς δεν θα σταθεί να πει «μα η Τουρκία είναι εκτός Ευρώπης, πώς συμμετέχει;». Κανείς δεν θα μιλήσει για πολιτισμικά όρια, για «σύνορα» που χωρίζουν τη Δύση από την Ανατολή. Αυτό αποδεικνύει κάτι πολύ απλό: το «όριο της Ευρώπης» είναι ένα πολιτικό κατασκεύασμα. Δεν είναι φυσικό σύνορο, δεν είναι αιώνια αλήθεια. Είναι ένα αφήγημα που οι ισχυροί χρησιμοποιούν κατά το δοκούν. Όταν τους συμφέρει, η Τουρκία είναι «σύμμαχος», «εταίρος», «στρατηγικός παίκτης». Όταν δεν τους συμφέρει, γίνεται «απειλή», «πρόβλημα», «ο άλλος» που πρέπει να φοβόμαστε. Η Ευρωπαϊκή Ένωση και το ΝΑΤΟ έχουν δώσει πολλά παραδείγματα αυτής της διπλής γλώσσας. Στην κρίση του προσφυγικού, η Τουρκία ήταν «ασπίδα» για να κρατάει τους πρόσφυγες έξω από την Ευρώπη. Στη Συρία, ήταν συνεργάτης και ταυτόχρονα αντίπαλος. Στο Κυπριακό, άλλοτε την πίεζαν και άλλοτε την ενίσχυαν. Αυτή η ευελιξία δεν είναι αντίφαση· είναι η ουσία του ιμπεριαλισμού: να αλλάζει τους όρους ανάλογα με τα συμφέροντά του. Η Ελλάδα, μέσα σε αυτό το παιχνίδι, έχει επιλέξει να λειτουργεί ως πιστός σύμμαχος της Δύσης. Η κυβέρνηση, είτε είναι της ΝΔ είτε του ΣΥΡΙΖΑ είτε του ΠΑΣΟΚ, στηρίζεται πάντα στην ίδια λογική: «Εμείς είμαστε η Ευρώπη, η Τουρκία είναι η απειλή. Άρα πρέπει να δίνουμε γη και ύδωρ στους συμμάχους μας για να μας προστατεύσουν». Με αυτόν τον τρόπο νομιμοποιούνται οι ξένες βάσεις στη Σούδα, στην Αλεξανδρούπολη, στη Λάρισα. Με αυτόν τον τρόπο εξηγούνται οι ατελείωτες αγορές όπλων και η εμπλοκή της χώρας σε ξένους πολέμους, από την Ουκρανία μέχρι τη Μέση Ανατολή.
Όμως, ο τελικός του EuroBasket δείχνει πόσο εύθραυστο είναι αυτό το ιδεολογικό οικοδόμημα. Αν η Τουρκία κερδίσει και σηκώσει το κύπελλο, τι θα πουν τότε οι θιασώτες του «ορίου της Ευρώπης»; Θα πουν ότι η Ευρώπη ηττήθηκε από την «Ανατολή»; Ή θα πανηγυρίσουν για μια νίκη ευρωπαϊκής ομάδας; Η πραγματικότητα είναι ότι τα όρια δεν υπάρχουν στην κουλτούρα, στον αθλητισμό, στην καθημερινή ζωή των λαών. Οι λαοί συναντιούνται, ανταγωνίζονται, συνεργάζονται, χαίρονται και θρηνούν μαζί. Τα όρια είναι πολιτικά εργαλεία που χρησιμοποιούνται για να διαιρούν και να ελέγχουν. Από Μαρξική σκοπιά, αυτό είναι απολύτως λογικό. Ο Μαρξ και ο Ένγκελς τόνιζαν ότι τα έθνη και τα σύνορα είναι προϊόντα της ιστορίας, όχι αιώνιες οντότητες. Ο καπιταλισμός τα δημιουργεί για να οργανώνει την αγορά και την εξουσία του, και τα καταργεί όταν αυτά εμποδίζουν την κερδοφορία. Σήμερα βλέπουμε αυτή τη διαδικασία ξεκάθαρα: η Τουρκία είναι «εκτός Ευρώπης» όταν χρειάζεται να παρουσιαστεί ως απειλή, αλλά είναι «εντός Ευρώπης» όταν χρειάζεται να ενισχυθεί η εικόνα μιας «ενωμένης ηπείρου» ή όταν τα συμφέροντα του κεφαλαίου το απαιτούν.
Στην Ελλάδα, αυτό το παιχνίδι έχει σοβαρές συνέπειες. Ο ελληνικός λαός ζει με το φόβητρο της τουρκικής απειλής, πληρώνει τεράστια ποσά σε εξοπλισμούς, βλέπει τις κυβερνήσεις να παραχωρούν κυριαρχικά δικαιώματα στο ΝΑΤΟ και την Ε.Ε., ενώ η πραγματική σύγκρουση δεν είναι με τον τουρκικό λαό, αλλά με τις ελίτ και των δύο χωρών.
Ο γιος του Έλληνα εργάτη δεν έχει τίποτα να χωρίσει με τον γιο του Τούρκου εργάτη. Στο γήπεδο παίζουν αντίπαλοι, αλλά μετά το παιχνίδι πηγαίνουν μαζί για φαγητό. Στον πόλεμο, θα τους στείλουν να σκοτωθούν ο ένας τον άλλον για τα συμφέροντα λίγων που κάθονται σε γραφεία, υπογράφουν συμβόλαια και μιλούν για «εθνική ασφάλεια».
Ο τελικός Τουρκίας–Γερμανίας μπορεί να είναι απλώς ένα αθλητικό γεγονός, αλλά για όποιον θέλει να δει πίσω από τις γραμμές, είναι ένα μάθημα πολιτικής. Δείχνει ότι οι λαοί μπορούν να συνυπάρχουν, να ανταγωνίζονται ειρηνικά, να αλληλεπιδρούν. Το πρόβλημα δεν είναι οι λαοί· είναι οι κυβερνήσεις, οι ιμπεριαλιστικοί μηχανισμοί, τα ιδεολογικά ψέματα που μας σερβίρουν για να αποδεχόμαστε τη διαιώνιση της εξουσίας τους. Όταν η ελληνική πολιτική μιλά για το «όριο της Ευρώπης», πρέπει να καταλαβαίνουμε ότι μιλά για τα όρια της δικής της εξουσίας. Δεν είναι το σύνορο Ελλάδας–Τουρκίας που τους νοιάζει. Είναι το σύνορο ανάμεσα σε εκείνους που αποφασίζουν και σε εμάς που υπακούμε. Είναι το σύνορο που χωρίζει τους λίγους που κερδίζουν από τον πόλεμο και την κρίση από τους πολλούς που πληρώνουν το κόστος.
Αν η Τουρκία σηκώσει το κύπελλο, τίποτα δεν αλλάζει στην πραγματική ζωή. Η Ευρώπη δεν ηττήθηκε ούτε νίκησε. Αυτό που αποκαλύπτεται είναι ότι όλα αυτά τα ιδεολογικά κατασκευάσματα είναι εύθραυστα, προσωρινά, και ότι μπορούν να καταρρεύσουν ανά πάσα στιγμή.
Ο λαός δεν έχει να κερδίσει τίποτα από το να πιστεύει σε ψεύτικα όρια. Έχει μόνο να χάσει: ελευθερία, πόρους, ανθρώπινες ζωές. Το πραγματικό καθήκον μας είναι να κοιτάξουμε πίσω από τα συνθήματα, να δούμε ποιοι ωφελούνται από το αφήγημα της «Ευρώπης απέναντι στην Ανατολή». Και τότε θα καταλάβουμε ότι ο αγώνας μας δεν είναι ενάντια στον τουρκικό λαό, ούτε σε κανέναν άλλον λαό. Είναι ενάντια στους δικούς μας και στους δικούς τους δυνάστες. Ο τελικός του EuroBasket μπορεί να είναι αφορμή για πανηγυρισμούς ή απογοητεύσεις. Αλλά για εμάς πρέπει να είναι και αφορμή για σκέψη. Για να καταλάβουμε ότι οι πραγματικοί αγώνες δεν δίνονται στο παρκέ, αλλά στους δρόμους, στα εργοστάσια, στα σχολεία, στις πλατείες. Εκεί που οι λαοί μπορούν να φτιάξουν έναν κόσμο χωρίς ψεύτικα όρια, χωρίς πολέμους, χωρίς φόβο.
Και τότε, ίσως για πρώτη φορά, να κερδίσουμε ένα τρόπαιο που δεν θα το σηκώσει καμία κυβέρνηση, αλλά οι ίδιοι οι λαοί: την ελευθερία και την ειρήνη.
