1. Όταν οι αστοί μιλούν για «εξέλιξη», εννοούν συνήθως μια ήσυχη πρόοδο, μια γραμμική ανύψωση, έναν αθόρυβο «εκσυγχρονισμό» που προχωρά αργά αλλά σταθερά, διατηρώντας πάντα το ίδιο θεμέλιο: το εμπόρευμα, την ιδιοκτησία, το κράτος. Μιλούν για «τεχνολογικά άλματα», για «πρόοδο της επιστήμης», για «κοινωνική πρόοδο», με τη σιγουριά ότι ο κόσμος πηγαίνει προς το καλύτερο — εφόσον δεν διαταράσσεται η τάξη τους. Όμως αυτό που αποκρύπτουν – κι αυτό που ξεσκεπάζει ο διαλεκτικός υλισμός – είναι ότι η εξέλιξη δεν είναι συσσώρευση, δεν είναι εξημέρωση· είναι ανατροπή, ρήξη, άρνηση. Δεν είναι η διατήρηση του παλιού με νέα ρούχα, αλλά το ξήλωμα της μορφής που παρεμποδίζει τη νέα πραγματικότητα να γεννηθεί.
Η διαλεκτική δεν βλέπει την εξέλιξη σαν απλή μετάβαση από το χειρότερο στο καλύτερο, ούτε σαν ηθική ανύψωση του ανθρώπου. Η εξέλιξη είναι νόμος της ύλης. Κάθε πράγμα γεννιέται, εξελίσσεται, αυτοαναιρείται και μετασχηματίζεται μέσα από την εσωτερική του αντίφαση. Δεν υπάρχει τίποτα μόνιμο, κανένα αιώνιο σχήμα, κανένα στατικό «τέλος της ιστορίας». Ό,τι φαίνεται ακλόνητο είναι απλώς ένα σημείο προσωρινής ισορροπίας μέσα σε μια κίνηση που το ξεπερνά. Ο καπιταλισμός μοιάζει αιώνιος, αλλά μέσα του μαίνεται η αντίφαση που τον τρώει: η σύγκρουση ανάμεσα στο κεφάλαιο και την εργασία, ανάμεσα στη συσσώρευση και την κοινωνική αναπαραγωγή, ανάμεσα στο κέρδος και τις ανθρώπινες ανάγκες. Αυτός ο νόμος – ο νόμος της διαλεκτικής εξέλιξης – δεν οδηγεί νομοτελειακά σε κάποιο happy end. Ούτε, όμως, αφήνει περιθώριο για τη φαντασίωση της «αιώνιας κανονικότητας». Η εξέλιξη δεν χαρίζεται· επιβάλλεται μέσα από σύγκρουση. Γι’ αυτό, όταν λέμε πως ο καπιταλισμός δεν είναι αιώνιος, δεν το λέμε σαν ελπίδα – το λέμε σαν γεγονός. Θα ανατραπεί, όχι γιατί το θέλουμε, αλλά γιατί οι αντιφάσεις του οδηγούν στην αυτοκατάλυσή του. Το θέλουμε γιατί είμαστε εμείς οι ενσαρκώσεις αυτής της αντίφασης. Οι εργάτες, οι γυναίκες, οι νέοι, οι αποκλεισμένοι, οι προλετάριοι κάθε γης – είμαστε το “μέλλον” μέσα στο παρόν.
Η διαλεκτική εξέλιξη δεν λέει: «όλα πάνε καλύτερα». Λέει: όλα αλλάζουν μέσα από συγκρούσεις. Λέει πως όταν η ποσότητα φτάσει το όριο, τότε η ποιότητα αλλάζει· πως το «λίγο-λίγο» δεν φτιάχνει το νέο, αλλά το οδηγεί στο άλμα. Λέει πως το παλιό μορφικά διατηρείται μόνο για να συντριβεί εσωτερικά από το νέο περιεχόμενο που το ασφυκτιά. Έτσι εξελίχθηκε η φύση. Έτσι γεννήθηκε ο άνθρωπος. Κι έτσι θα ξεπεραστεί ο καπιταλισμός. Αλλά να το ξεκαθαρίσουμε: δεν υπάρχει τίποτα το «φυσικό» στην κοινωνική καταπίεση. Ο Μαρξ δεν ήταν δαρβινιστής της κοινωνίας· ήταν ανατροπέας της φυσικοποίησης των κοινωνικών σχέσεων. Γι’ αυτό και ο κομμουνισμός δεν είναι «μία ακόμη φάση» στην κοινωνική εξέλιξη, δεν είναι απλώς καλύτερη κατανομή πόρων ή πιο δίκαιοι θεσμοί. Είναι η άρνηση της άρνησης: η στιγμή που η ίδια η δομή της κοινωνίας αλλάζει βάση – όχι πρόσωπα, όχι κανόνες, αλλά κατηγορία. Από την ανταλλακτική σχέση περνάμε στη συλλογική ιδιοποίηση. Από το κράτος της τάξης στο μη-κράτος της ελευθερίας. Από την ταξική κοινωνία στην αταξική κοινότητα. Από την ιστορία της εκμετάλλευσης στην ιστορία της απελευθέρωσης.
Η εξέλιξη δεν θα έρθει από μόνη της. Δεν είναι φυσικό φαινόμενο. Η διαλεκτική απαιτεί υποκείμενο – και αυτό το υποκείμενο δεν είναι αφηρημένος «λαός». Είναι η επαναστατική τάξη, ο συλλογικός παραγωγός που ενσαρκώνει την αντίφαση. Το προλεταριάτο δεν είναι απλώς η τάξη των φτωχών· είναι η τάξη που δεν έχει τίποτα να υπερασπιστεί μέσα στο υπάρχον και άρα έχει τη δύναμη να το καταργήσει. Και αυτή η άρνηση είναι η μόνη πραγματική εξέλιξη. Όλα τα άλλα είναι στασιμότητα σε κίνηση.
Και Ναι, αυτό σημαίνει ότι μιλάμε για κομμουνισμό. Όχι σαν όνειρο. Σαν τελικό προϊόν της ίδιας της διαλεκτικής κίνησης της πραγματικότητας. Όχι ως ηθική επιλογή· αλλά ως αναγκαιότητα. Ο κομμουνισμός είναι η κατεύθυνση που παίρνει η εξέλιξη όταν η αντίφαση δεν μπορεί πια να επιλυθεί μέσα στο σύστημα. Είναι η στιγμή που η εξέλιξη γίνεται επανάσταση.
2. Όσο κι αν η κυρίαρχη ιδεολογία προσπαθεί να μας πείσει ότι «έτσι είναι η φύση» – δηλαδή άνιση, ανταγωνιστική, σκληρή και αμετάβλητη – ο διαλεκτικός υλισμός μας διδάσκει το αντίθετο: η φύση αλλάζει, εξελίσσεται, υπερβαίνει τον εαυτό της. Ό,τι ονομάζουμε «νόμος της φύσης» είναι απλώς μορφές ιστορικής εξέλιξης της ύλης, και η κορυφαία μορφή αυτής της εξέλιξης είναι η ανθρώπινη συνείδηση. Ο άνθρωπος δεν είναι έξω από τη φύση· είναι το προϊόν της, αλλά και η ιστορική της ρήξη. Η φύση φτάνει σε ένα σημείο όπου δεν αναπαράγει απλώς εαυτόν, αλλά παράγει την ικανότητα να γνωρίζει και να αλλάζει εαυτόν. Αυτή είναι η ποιοτική τομή: από την τυφλή αναγκαιότητα, στην ελευθερία της συνείδησης. Η συνείδηση στον διαλεκτικό υλισμό δεν είναι ιδεαλιστικό φαινόμενο ούτε αντανάκλαση του Θεού. Είναι προϊόν της εργασίας, της κοινωνικής ζωής, της συλλογικής πρακτικής. Δεν υπήρξε ποτέ άνθρωπος απομονωμένος από την κοινωνία, γιατί δεν υπάρχει συνείδηση έξω από την υλική σχέση με τον κόσμο. Ο εγκέφαλος δεν παράγει σκέψη όπως το συκώτι παράγει χολή. Ο εγκέφαλος σκέφτεται όταν ο άνθρωπος εργάζεται, επικοινωνεί, συγκρούεται, οργανώνεται. Η συνείδηση είναι ο τρόπος με τον οποίο ο άνθρωπος αντανακλά και αναδιοργανώνει τον κόσμο, και αυτή είναι η ανώτερη μορφή της εξέλιξης – όχι γιατί είναι «ανώτερος» ο άνθρωπος, αλλά γιατί με τον άνθρωπο η ύλη αρχίζει να αρνείται την ίδια της την αναγκαιότητα. Αυτή η άρνηση δεν σημαίνει απόρριψη της φύσης, αλλά υπέρβασή της. Ο άνθρωπος δεν φεύγει από τη φύση – αναπτύσσει εντός της νέες μορφές οργάνωσης που δεν υπακούουν πλέον σε βιολογικούς ή ατομικούς μηχανισμούς, αλλά σε συλλογικούς, κοινωνικούς, ιστορικούς κανόνες. Αυτό που ξεχωρίζει την κοινωνική ιστορία από τη φυσική εξέλιξη είναι ότι δεν καθορίζεται από την προσαρμογή, αλλά από την ταξική σύγκρουση. Δεν επιβιώνει ο πιο δυνατός, αλλά ο πιο οργανωμένος, ο πιο ενσυνείδητος, ο πιο ριζοσπαστικός.
Ο αστικός δαρβινισμός μας λέει ότι ο ανταγωνισμός είναι παντού. Όμως αυτός ο «νόμος» δεν είναι της φύσης – είναι του κεφαλαίου. Γιατί η φύση, εκτός από αγώνα για επιβίωση, είναι και συνεργασία, συμβίωση, αλληλεξάρτηση. Η κοινωνία, όμως, δεν είναι φύση· είναι το πεδίο όπου η ιστορική δυνατότητα έρχεται σε σύγκρουση με την κατεστημένη αναγκαιότητα. Γι’ αυτό και η πραγματική ελευθερία δεν είναι η επιλογή ανάμεσα σε προϊόντα ή κυβερνήσεις. Είναι η συλλογική ικανότητα να καθορίζεις τους όρους ύπαρξής σου, να μετασχηματίζεις τον κόσμο με γνώση, με σχεδιασμό, με πράξη. Στο σημείο αυτό, η συνείδηση γίνεται πολιτική. Δεν είναι απλώς σκέψη· είναι θέληση που οργανώνεται, είναι δύναμη που συνειδητοποιεί τον ρόλο της μέσα στην ιστορία. Η εργατική τάξη δεν είναι επαναστατική από τη φτώχεια της· είναι επαναστατική γιατί καθιστά συνειδητή την αντίφαση του συστήματος μέσα από την πρακτική της εμπλοκή στην παραγωγή και την οργάνωση της ζωής. Ο καπιταλισμός δεν της δίνει τίποτα άλλο παρά την επίγνωση ότι δεν έχει τίποτα να χάσει – και αυτή η επίγνωση γίνεται υλική δύναμη όταν αποκτήσει μορφή, στρατηγική και στόχο.
Έτσι, η ανθρώπινη εξέλιξη παύει να είναι φυσική και γίνεται ιστορική, και η ιστορική συνείδηση παύει να είναι περιγραφή και γίνεται αναγκαιότητα ανατροπής. Το να είσαι άνθρωπος, σε αυτή τη συνθήκη, σημαίνει να αντιστέκεσαι στην παθητικότητα της φύσης, να καταργείς την καταναγκαστική εργασία, να οργανώνεις τη ζωή ως ελεύθερη συνύπαρξη. Η συνείδηση μάς φέρνει αντιμέτωπους με το καθήκον της ιστορικής εξέλιξης: να καταργήσουμε τις σχέσεις που μας εμποδίζουν να γίνουμε αυτό που έχουμε τη δυνατότητα να γίνουμε.
Γι’ αυτό και η κομμουνιστική προοπτική δεν είναι μια “επιλογή” ανάμεσα σε πολλές. Είναι το μόνο ιστορικά δυνατό πεδίο μέσα στο οποίο ο άνθρωπος, η φύση και η συνείδηση δεν βρίσκονται πια σε σύγκρουση. Είναι η άρση της αλλοτρίωσης. Όχι με όρους ατομικής αυτοπραγμάτωσης, αλλά με υλικούς κοινωνικούς όρους: την κατάργηση της μισθωτής εργασίας, την απαλλοτρίωση των μέσων παραγωγής, την κοινωνική οργάνωση της φροντίδας, του χρόνου, της αναπαραγωγής. Η κομμουνιστική συνείδηση δεν είναι «ιδεολογία»· είναι η ιστορική έκφραση του ίδιου του Νόμου της Εξέλιξης όταν αυτός περνά από τη φύση στην πράξη.
Όταν, λοιπόν, λέμε «συνείδηση», δεν εννοούμε να μάθουμε, να ψηφίσουμε ή να πειστούμε. Εννοούμε να σπάσουμε την αναγκαιότητα και να οργανώσουμε τη δυνατότητα. Να δώσουμε στο μέλλον μορφή. Και αυτή η μορφή έχει όνομα: Κομμουνισμός.
3. Ολόκληρη η αστική σκέψη, από τη θεολογία ως τον φιλελευθερισμό, έχει έναν και μόνο στόχο: να παρουσιάσει το παρόν σύστημα ως «φυσική συνέπεια» της εξέλιξης. Η ελεύθερη αγορά σαν ανώτερη μορφή κοινωνικής συνεργασίας. Η ατομική ιδιοκτησία σαν συνέχεια της ανάγκης για ασφάλεια. Το κράτος σαν πολιτισμένο αποτέλεσμα της επιθυμίας για τάξη. Η εκμετάλλευση, η ιεραρχία, η ανισότητα, όλα καλυμμένα με τον μανδύα της «ιστορικής ωρίμανσης». Αλλά ο διαλεκτικός υλισμός καταστρέφει αυτή τη φαντασίωση. Δεν υπάρχει τίποτε το φυσικό στον καπιταλισμό – είναι ένα ιστορικό σύστημα, άρα και πεπερασμένο. Και όπως όλα τα άλλα πριν από αυτό, θα ανατραπεί.
Ο κομμουνισμός δεν είναι μια φαντασία. Είναι το αναγκαίο αποτέλεσμα της εσωτερικής αντίφασης του καπιταλισμού. Δεν είναι «ουτοπία», γιατί δεν εφευρίσκεται – αναδύεται μέσα από την κρίση. Δεν είναι «επιλογή» μέσα σε ένα δημοκρατικό παζάρι ιδεών – είναι η υλική κατεύθυνση της ιστορίας όταν αυτή προσεγγίζεται όχι με την ψευδαίσθηση της σταθερότητας, αλλά με τη διαλεκτική των αντιθέσεων. Ο κομμουνισμός δεν προκύπτει επειδή θέλουμε «δικαιότερο κόσμο», αλλά επειδή το υπάρχον σύστημα παύει να μπορεί να λειτουργήσει, και το μόνο που μπορεί να το αντικαταστήσει είναι η πλήρης αναδιοργάνωση των κοινωνικών σχέσεων.
Αυτό δεν σημαίνει ότι η εξέλιξη οδηγεί αυτόματα στην επανάσταση. Η εξέλιξη είναι δυνατότητα – η επανάσταση είναι πράξη. Η κομμουνιστική επανάσταση δεν είναι αποτέλεσμα της εξαθλίωσης, αλλά της συνείδησης της αντίφασης. Σημαίνει ότι μια τάξη οργανώνεται όχι μόνο για να επιβιώσει, αλλά για να καταργήσει τις συνθήκες που την καθιστούν τάξη. Σημαίνει ότι η εργασία δεν είναι πια εργαλείο για το κεφάλαιο αλλά σχέση συλλογικής δημιουργίας. Σημαίνει ότι το κράτος δεν είναι πια μηχανισμός βίας, αλλά εκλείπει επειδή η ίδια η ανάγκη καταστολής παύει να υπάρχει.
Ο κομμουνισμός, με όρους διαλεκτικής εξέλιξης, είναι η άρνηση της άρνησης. Πρώτη άρνηση: η εκμετάλλευση της φεουδαρχίας καταργείται από την αστική επανάσταση, δίνοντας χώρο στην ελευθερία του εμπορεύματος. Δεύτερη άρνηση: η ψευδοελευθερία του εμπορεύματος καταργείται από την εργατική επανάσταση, δίνοντας μορφή σε μια κοινωνία χωρίς τάξεις, χωρίς εμπορευματικές σχέσεις, χωρίς μισθωτή εργασία. Όχι επιστροφή, όχι κύκλος, αλλά σπείρα – το παλιό υπερβαίνεται και ενσωματώνεται, σε ανώτερη σύνθεση.
Η εξέλιξη εδώ δεν είναι πλέον απλώς φυσική αναγκαιότητα. Είναι συνειδητός μετασχηματισμός. Ο κομμουνισμός δεν χρειάζεται «επιχειρήματα» – χρειάζεται οργάνωση. Δεν περιμένει την κατάρρευση – την επιταχύνει. Δεν πείθει τους αντιπάλους – τους αφοπλίζει. Είναι το πέρασμα από την κοινωνία της ανάγκης στην κοινωνία της δυνατότητας. Όχι τελειότητα – αλλά κατάργηση της ανάγκης για κυριαρχία. Όχι ισότητα όπως τη φαντάζεται η αστική νομική τάξη – αλλά κοινωνική ισότητα μέσα από την εξάλειψη των διαφορών εξουσίας, πλούτου, ελέγχου. Ο κομμουνισμός είναι η μόνη πραγματική εξέλιξη γιατί είναι η πρώτη ιστορική μορφή που δεν χρειάζεται εκμετάλλευση για να υπάρξει. Είναι η μορφή κοινωνίας όπου η παραγωγή δεν γίνεται για το κέρδος αλλά για τις ανάγκες. Όπου η εργασία δεν είναι καταναγκασμός αλλά δημιουργία. Όπου ο χρόνος δεν μετριέται σε μεροκάματα αλλά σε δυνατότητες συλλογικής ζωής. Όπου το μέλλον δεν είναι φόβος αλλά υλικό πεδίο σχεδίασης. Γι’ αυτό και ναι, μιλάμε για Κομμουνισμό.
Όχι σαν «ιδανικό» που αργεί. Αλλά σαν μονόδρομο για την ανθρωπότητα, εφόσον επιθυμεί να μην αφανιστεί από τον ίδιο της τον εαυτό. Ο καπιταλισμός δεν έχει τίποτα άλλο να προσφέρει παρά θάνατο, περιβαλλοντική καταστροφή, πόλεμο, εργασιακή σκλαβιά, τεχνολογική επιτήρηση. Δεν μεταρρυθμίζεται. Μόνο ανατρέπεται. Κι αυτό δεν είναι ζήτημα βούλησης – είναι ζήτημα διαλεκτικής της ιστορίας.
Η εξέλιξη έφτασε στο κρίσιμο όριο. Η ποσότητα έχει ήδη γίνει εκρηκτική. Η ποιότητα δεν αλλάζει από μόνη της. Χρειάζεται άρνηση. Κι εμείς, ως τάξη, ως ιστορικό υποκείμενο, είμαστε η ενσάρκωση αυτής της άρνησης. Η κίνηση της ιστορίας μάς ανήκει γιατί εμείς την παράγουμε. Ο κόσμος δεν θα αλλάξει με καλές προθέσεις ή με καλύτερες κυβερνήσεις. Θα αλλάξει γιατί δεν μπορεί να συνεχίσει αλλιώς. Ο Νόμος της Εξέλιξης δεν είναι η «πρόοδος» που μας πουλάνε. Είναι το δικαίωμα – και το καθήκον – να γίνουμε η δύναμη που θα γεννήσει το μέλλον.
Μωυσίδης Αθανασίου Χαράλαμπος
Πολιτικές Επιστήμες – Συγγραφέας – Διαλεκτικός Υλισμός
