Η λέξη “συμπεριληπτικότητα” μπήκε βίαια στη γλώσσα της εποχής μας, όχι σαν πράξη κοινωνικής απελευθέρωσης, αλλά σαν ρητορική προσαρμογής. Είναι η νέα μορφή μιας παλιάς ψευδαίσθησης: να μοιάζει ο κόσμος δίκαιος, χωρίς να χρειάζεται να αλλάξει. Η συμπερίληψη που προβάλλουν οι μηχανισμοί του συστήματος — από εταιρείες μέχρι πολιτικούς θεσμούς — δεν είναι ρήξη, είναι καλλωπισμός. Δεν σπάει τα τείχη, απλώς τα βάφει με ουράνια τόξα. Δεν μετατρέπει τη δομή της εκμετάλλευσης, απλώς της προσθέτει διαφορετικά πρόσωπα. Μας λένε ότι ο κόσμος χωρά όλους. Αλλά δεν λένε ότι αυτός ο κόσμος είναι φτιαγμένος έτσι, ώστε κάποιοι πάντα να περισσεύουν.
Η γνήσια έννοια της συμπεριληπτικότητας δεν έχει να κάνει με “ανεκτικότητα” ή “σεβασμό”. Αυτά είναι ηθικές επιφάνειες. Η ουσία είναι υλική: να μην υπάρχουν όροι που να παράγουν τον “άλλον” ως αποκλεισμένο. Δεν είναι να δεχτώ τον άλλο, είναι να καταργήσω την ανάγκη ύπαρξης “άλλου”. Ο Μαρξ έγραφε ότι η ελεύθερη ανάπτυξη του καθενός είναι προϋπόθεση της ελεύθερης ανάπτυξης όλων. Αυτό δεν σημαίνει “ο καθένας να είναι ο εαυτός του”, αλλά ότι η κοινωνία πρέπει να αλλάξει τέτοια που η ιδιαιτερότητα να μην είναι εμπόδιο στην καθολικότητα. Η αστική συμπεριληπτικότητα μιλά για “χώρο”, η μαρξική λογική μιλά για μετασχηματισμό. Είναι άλλο πράγμα να μου δώσεις κάθισμα στο τραπέζι, και άλλο να αλλάξεις το τραπέζι.
Η λέξη “inclusion” στα στόματα των αγορών είναι κενή, γιατί δεν θίγει το ίδιο το πεδίο της ανισότητας. Οι εταιρείες προσλαμβάνουν “ποικιλία” για να πουλήσουν καλύτερα. Τα κράτη διακηρύσσουν “ισότητα ευκαιριών” για να αποκρύψουν τη δομική ανισότητα. Οι σχολές μιλούν για “αποδοχή της διαφορετικότητας”, την ώρα που η ίδια η εκπαίδευση είναι ταξικά προσδιορισμένη. Είναι η ίδια λογική που σε καλεί να “αγκαλιάσεις” τον διπλανό σου, ενώ το σύστημα φροντίζει να τον κρατά πάντα ανασφαλή. Η συμπερίληψη ως ιδεολογία είναι σήμερα το νέο εργαλείο της συναίνεσης. Αν τη δούμε διαλεκτικά, η έννοια έχει δύο στιγμές. Πρώτον, τη μορφή που της δίνει η αστική σκέψη: “να μην αποκλείουμε κανέναν”. Δεύτερον, τη δυνατότητα να μετατραπεί σε άρση της ίδιας της μορφής που παράγει αποκλεισμούς. Ο διαλεκτικός υλισμός δεν αποδέχεται έννοιες χωρίς την αντιφατική τους κίνηση. Άρα, η συμπεριληπτικότητα δεν μπορεί να είναι απλή αποδοχή — πρέπει να είναι άρνηση του αποκλεισμού ως κοινωνικής σχέσης. Και αυτό σημαίνει επαναστατική πράξη, όχι διαφημιστική καμπάνια.
Η συμπεριληπτικότητα του Μαρξ δεν είναι ουμανισμός· είναι κατάργηση του αλλοτριωμένου ανθρώπου. Όταν ο Μαρξ γράφει για την κοινωνία των ελεύθερα συνεταιρισμένων παραγωγών, δεν εννοεί μια κοινωνία “ανεκτικών ανθρώπων”, αλλά μια κοινωνία όπου οι άνθρωποι συμμετέχουν εξίσου στην παραγωγή του κοινωνικού Είναι. Δεν υπάρχει τότε “περιθώριο”, γιατί δεν υπάρχει κέντρο που να το ορίζει.
Η συμπερίληψη, στην πλήρη διαλεκτική της έννοια, είναι η στιγμή που ο αποκλεισμένος παύει να υπάρχει ως κατηγορία, όχι γιατί τον αποδέχθηκαν, αλλά γιατί οι όροι της εκμετάλλευσης που τον παρήγαγαν καταργήθηκαν. Και εδώ φαίνεται η διαφορά ανάμεσα στον πολιτισμένο καπιταλισμό και τον σοσιαλισμό ως ιστορική αναγκαιότητα. Ο πρώτος λέει: “χωράμε όλοι, αν είμαστε ανεκτικοί”. Ο δεύτερος απαντά: “κανείς δεν θα χρειάζεται να χωρέσει πουθενά, γιατί ο χώρος θα είναι κοινός”. Το πρώτο θέλει συμπεριληπτικότητα μέσα στο υπάρχον πλαίσιο. Το δεύτερο αλλάζει το πλαίσιο. Η πραγματική συμπερίληψη είναι ταξική πράξη: η ένταξη όλων στην κοινή ιδιοκτησία των όρων ύπαρξης.
Η κοινωνία δεν γίνεται δίκαιη επειδή αποδέχεται περισσότερες ομάδες, αλλά όταν καταργεί την ίδια τη λογική των ομάδων που διαμορφώνονται γύρω από την πρόσβαση, το φύλο, το χρώμα, τη δύναμη, το κεφάλαιο. Συμπεριληπτικότητα δεν σημαίνει να υπάρχει χώρος για κάθε ταυτότητα, αλλά να μην υπάρχουν ταυτότητες που προκύπτουν από τον αποκλεισμό. Και αυτή η μετατόπιση δεν είναι γλωσσική· είναι πολιτική, υλική, επαναστατική. Όσοι χρησιμοποιούν τη λέξη για να δείξουν πρόοδο, τη στραγγαλίζουν. Η συμπερίληψη δεν είναι “ανεκτικότητα”, είναι ισότητα με περιεχόμενο. Είναι ο άνθρωπος που παύει να είναι “μειονότητα”, όχι γιατί η πλειονότητα τον αποδέχτηκε, αλλά γιατί καταργήθηκε η πλειονότητα ως κέντρο εξουσίας. Και αυτό, μόνο μια κοινωνία χωρίς τάξεις μπορεί να το επιτύχει.
Γι’ αυτό και η τελική διατύπωση, όσο απλή κι αν φαίνεται, είναι πλήρως Μαρξική:
Συμπεριληπτικότητα δεν είναι να χωρέσουν όλοι στον ίδιο κόσμο.
Είναι να αλλάξουμε τον κόσμο, ώστε κανείς να μην περισσεύει.
