Η Μαρξική ανάλυση της σύγχρονης Κίνας απαιτεί να αφαιρέσουμε τόσο τις ιδεολογικές αυταπάτες της Δύσης όσο και τις επίσημες αυτοπεριγραφές του ίδιου του κινεζικού κράτους. Ο Μαρξ ορίζει το κράτος ως «την οργανωμένη εξουσία της κυρίαρχης τάξης» (Marx & Engels, 1848/1976). Δεν αποτελεί μια ουδέτερη διαιτησία, αλλά τον θεσμικό μηχανισμό με τον οποίο η άρχουσα τάξη οργανώνει την οικονομική και πολιτική της κυριαρχία. Η βασική ερώτηση επομένως για την Κίνα είναι: ποια είναι η άρχουσα τάξη; Αν δεν είναι η αστική, όπως στη Δύση, ούτε η εργατική, όπως θα απαιτούσε η ιστορικοϋλιστική πορεία προς τον σοσιαλισμό, τότε ποια δύναμη συμπυκνώνεται στον θεσμό του κινεζικού κράτους; Η απάντηση, απόλυτα στηριγμένη στη Μαρξική λογική και όχι σε γεωπολιτικές εντυπώσεις, είναι ότι η Κίνα συγκροτεί ένα υβριδικό καθεστώς κρατικού καπιταλισμού, όπου η Κομματική Γραφειοκρατία λειτουργεί ως συλλογικός καπιταλιστής, ενώ η οικονομία λειτουργεί με καπιταλιστικές σχέσεις παραγωγής, κερδοφορία, συσσώρευση και μισθωτή εργασία. Ο Μαρξ επιμένει ότι η τάξη ορίζεται από τη θέση στις σχέσεις παραγωγής. Στην Κίνα, οι βασικές παραγωγικές δυνάμεις δεν βρίσκονται στα χέρια μεμονωμένων επιχειρηματιών, όπως στο δυτικό καπιταλισμό, ούτε στα χέρια των εργατών – βρίσκονται στα χέρια του κράτους και του Κόμματος.
Οι τράπεζες, η ενέργεια, οι τηλεπικοινωνίες, ο στρατηγικός βιομηχανικός τομέας και οι μεγάλες εταιρείες είναι κρατικές ή ημι-κρατικές. Αυτό σημαίνει ότι η «κορυφή της εξουσίας» είναι εκεί όπου ο Μαρξ θα αναζητούσε την κυρίαρχη τάξη. Η επενδυτική πολιτική, η κατανομή πόρων, η τεχνολογική στρατηγική και η ιδεολογική καθοδήγηση δεν καθορίζονται από την αστική τάξη, αλλά από την κομματική ιεραρχία. Αυτό το σχήμα συμφωνεί με την ανάλυση του Λένιν περί κράτους ως μηχανισμού που δεν αναιρείται από την «επανάσταση» αν οι υλικές σχέσεις δεν έχουν αλλάξει (Lenin, 1917/1970). Ο Λένιν επισημαίνει ότι αν το κράτος δεν μαραθεί αλλά ενισχυθεί, τότε έχει εμφανιστεί μια νέα κυρίαρχη τάξη: η γραφειοκρατία. Το κινεζικό μοντέλο —στην πραγματική του μορφή και όχι στη ρητορική— συνιστά ακριβώς αυτό το φαινόμενο. Η παρουσία εκατοντάδων δισεκατομμυριούχων στην Κίνα δεν αναιρεί αυτή τη δομή. Αντίθετα, την επιβεβαιώνει: οι επιχειρηματίες της Κίνας δεν αποτελούν ανεξάρτητη κυρίαρχη τάξη, γιατί δεν κατέχουν τον μηχανισμό του κράτους, ούτε έχουν τη δυνατότητα να επιβάλλουν τη θέλησή τους στην κομματική ηγεσία. Όταν ο Jack Ma, ο πιο διάσημος επιχειρηματίας της χώρας, εξέφρασε δημόσια κριτική προς την κρατική χρηματοπιστωτική ρυθμιστική πολιτική, εξαφανίστηκε από τη δημόσια σφαίρα και η εταιρεία του αναγκάστηκε σε αναδιάρθρωση κατόπιν κρατικής επιβολής. Αυτό δεν είναι τυχαίο· είναι υλική απόδειξη ότι η επιχειρηματική τάξη δεν είναι κυρίαρχη. Στη Μαρξική ορολογία, η τάξη που μπορεί να «εξαφανίσει» έναν καπιταλιστή είναι η κυρίαρχη, όχι αυτή που υφίσταται τον έλεγχο. Η κοινή παρανόηση ότι η Κίνα αποτελεί «σοσιαλιστικό κράτος με κινεζικά χαρακτηριστικά» δεν έχει βάση στην Μαρξική θεωρία. Για τον Μαρξ, ο σοσιαλισμός δεν είναι μια μορφή κρατικού ελέγχου πάνω στον καπιταλισμό, αλλά η κατάργηση της εκμετάλλευσης της μισθωτής εργασίας. Στην Κίνα, η μισθωτή εργασία όχι μόνο υπάρχει, αλλά αποτελεί την κινητήρια δύναμη της ανάπτυξης. Η σχέση κεφαλαίου–εργασίας όχι μόνο δεν έχει εξαλειφθεί, αλλά λειτουργεί με υψηλή παραγωγικότητα, μεγάλα ωράρια και υπερσυγκέντρωση υπεραξίας. Η υπεραξία —όπως περιγράφει ο Μαρξ— δεν αυτοματοποιείται ούτε καταργείται από το κρατικό μορφώμα, αλλά συσσωρεύεται από το κράτος και τους συνδεδεμένους με αυτό επιχειρηματικούς κύκλους (Marx, 1867/1990). Το γεγονός ότι η συσσώρευση αυτή πραγματοποιείται όχι από μεμονωμένο κεφαλαιοκράτη αλλά από τον κρατικό μηχανισμό, δεν την καθιστά «μη εκμετάλλευση». Η εκμετάλλευση δεν εξαφανίζεται επειδή ο εκμεταλλευτής αλλάζει μορφή· απλώς αλλάζει ο φορέας της.
Η ανάλυση του Ιλιένκοφ για τη σχέση κράτους και κοινωνικής συνείδησης βοηθά εδώ: το κράτος μπορεί να λειτουργεί ως φορέας αντικειμενικών κοινωνικών σχέσεων, ακόμη και αν ισχυρίζεται ιδεολογικά το αντίθετο (Ilyenkov, 1977). Η Κίνα αυτοπροσδιορίζεται σοσιαλιστική, αλλά αντικειμενικά οι υλικές σχέσεις της παραγωγής της, το σύστημα μισθωτής εργασίας, η στρατηγική συσσώρευση, η λειτουργία της αγοράς και η ταξική διάρθρωση παραμένουν καπιταλιστικές με κρατική υπεροχή. Το κράτος λειτουργεί ως ο «συλλογικός καπιταλιστής» στον οποίο αναφέρεται ο Μαρξ στα Grundrisse, όταν περιγράφει τις πιθανότητες όπου το κεφάλαιο μπορεί να λάβει μορφή συγκεντρωμένης εξουσίας (Marx, 1857/1973). Δεν είναι λοιπόν ένα πέρασμα στον σοσιαλισμό, αλλά μια ιδιαίτερη μορφή καπιταλισμού.
Από την πλευρά του Λένιν, η κινεζική μορφή εξουσίας θα περιγραφόταν όχι ως «δικτατορία του προλεταριάτου», αλλά ως μορφή κρατικής συγκεντροποίησης που αναπαράγει καπιταλισμό υπό την επίβλεψη ενός γραφειοκρατικού κομματικού κέντρου. Η γραφειοκρατία —όπως αναφέρει ο Λένιν μετά το 1921— μπορεί να αναδυθεί ως ανεξάρτητη τάξη όταν ο μηχανισμός του κράτους δεν ελέγχεται από τα σοβιέτ της εργατικής τάξης, αλλά από κομματικούς διευθυντές (Lenin, 1921/1977).
Η κινεζική περίπτωση ταιριάζει σε αυτή την περιγραφή.
Η κρίση της δυτικής ανάλυσης της Κίνας πηγάζει από την αδυναμία να διακρίνει τη Μαρξική έννοια της τάξης πίσω από την προπαγανδιστική γλώσσα. Δεν αρκεί να υπάρχει κρατικός έλεγχος για να υπάρχει σοσιαλισμός. Ούτε αρκεί να υπάρχουν επιχειρηματίες για να υπάρχει αστική δημοκρατία. Το κρίσιμο στοιχείο είναι το ποιος ελέγχει τις σχέσεις παραγωγής και ποιος καρπώνεται την υπεραξία. Στην Κίνα, η υπεραξία αποσπάται από το μισθό και συσσωρεύεται στο κράτος και στα κρατικά-κομματικά δίκτυα, όχι στην εργατική τάξη. Το κράτος δεν μαραίνεται —όπως θα έπρεπε στον σοσιαλισμό— αλλά ενισχύεται. Δεν βρίσκεται υπό τον έλεγχο των εργατών, αλλά υπό τον έλεγχο του Κόμματος. Αυτή δεν είναι η Μαρξική πορεία προς τον κομμουνισμό, αλλά μια αναπαραγωγή καπιταλιστικών σχέσεων υπό τη μορφή κρατικής ηγεμονίας. Η “Μαρξική Χαρτογράφηση της Κίνας” δείχνει ότι η χώρα δεν είναι ούτε καπιταλιστική με δυτικούς όρους ούτε σοσιαλιστική με Μαρξικούς όρους. Είναι μια μορφή όπου η εκμετάλλευση της εργασίας διατηρείται, η συσσώρευση κεφαλαίου παραμένει κεντρική, και η εξουσία συγκεντρώνεται σε μια νέα τάξη: την κομματική γραφειοκρατία. Το κράτος δεν είναι όργανο της αστικής τάξης, αλλά το ίδιο το κράτος λειτουργεί ως συλλογική αστική τάξη. Αυτό το υβριδικό σχήμα δεν οδηγεί στη μαρασμό του κράτους, αλλά στη μονιμοποίηση της κρατικής κυριαρχίας πάνω στην κοινωνία, σε πλήρη αντίθεση με τη Μαρξική προοπτική της κοινωνικής απελευθέρωσης.
