Παρουσιάζονται συχνά ως «μεμονωμένα εγκλήματα», ως παθολογικές εξαιρέσεις μιας κατά τα άλλα υγιούς κοινωνικής τάξης. Δύο οικογενειακές δολοφονίες, σε διαφορετικούς τόπους και χρόνους, αποσπώνται από το κοινωνικό τους έδαφος και αναλύονται με όρους ψυχολογίας, «οικογενειακών εντάσεων», ατομικής ηθικής ή προσωπικής εκτροπής. Αυτή η προσέγγιση δεν είναι απλώς ανεπαρκής· είναι ιδεολογική. Αποκρύπτει τον πραγματικό μηχανισμό μέσα στον οποίο η οικογένεια, η ιδιοκτησία και η βία συγκροτούν μια ενιαία υλική δομή στον καπιταλισμό. Η οικογενειακή δολοφονία, όταν συνδέεται άμεσα ή έμμεσα με ζητήματα περιουσίας, ελέγχου, κληρονομίας ή «τιμής», δεν είναι ανωμαλία· είναι ακραία, αλλά συνεπής, εκδήλωση της κανονικότητας της καπιταλιστικής οικογένειας.
Στον καπιταλισμό η οικογένεια δεν είναι πρωτίστως χώρος αγάπης ή ηθικής συμβίωσης. Είναι θεσμός αναπαραγωγής σχέσεων ιδιοκτησίας, εξουσίας και κοινωνικής πειθάρχησης. Ο Μαρξ και ο Ένγκελς έδειξαν καθαρά ότι η μονογαμική, πατριαρχική οικογένεια συγκροτείται ιστορικά ως μορφή διασφάλισης της κληρονομικής μεταβίβασης του πλούτου και της καθαρότητας της γραμμής ιδιοκτησίας (Marx & Engels). Η ηθική που τη συνοδεύει –υπακοή, θυσία, «οικογενειακή ενότητα», σιωπή– δεν είναι φυσική αλλά κοινωνικά παραγόμενη. Είναι η ηθική που απαιτείται για να λειτουργεί απρόσκοπτα η ιδιοκτησία μέσα στον ιδιωτικό χώρο.
Όταν σε τέτοιες συνθήκες εμφανίζονται συγκρούσεις γύρω από περιουσιακά στοιχεία, έλεγχο του σώματος, της ζωής ή της απόφασης ενός μέλους, η βία δεν έρχεται απ’ έξω. Αναδύεται από τον ίδιο τον πυρήνα της σχέσης. Η οικογένεια, ως ιδιωτικό βασίλειο, συγκροτεί σχέσεις εξάρτησης που δεν ελέγχονται κοινωνικά, αλλά καλύπτονται από το ιδεολόγημα της «ιερότητας». Εκεί όπου το κράτος, η κοινωνία και η συλλογική φροντίδα αποσύρονται, η εξουσία γίνεται απόλυτη. Και η απόλυτη εξουσία, όπως δείχνει η ιστορική εμπειρία, γεννά τη δυνατότητα της απόλυτης βίας.
Οι συγκεκριμένες υποθέσεις οικογενειακών δολοφονιών που συγκλόνισαν την κοινή γνώμη δεν μπορούν να κατανοηθούν αν αποσπαστούν από αυτό το πλαίσιο. Το κοινό τους στοιχείο δεν είναι η «τρέλα», αλλά η ιδιοκτησιακή λογική: ποιος ελέγχει, ποιος αποφασίζει, ποιος κατέχει, ποιος περισσεύει. Η ζωή μετατρέπεται σε εμπόδιο, η συγγένεια σε σχέση διαχείρισης, το πρόσωπο σε αντικείμενο. Όταν η ανθρώπινη ύπαρξη αξιολογείται με όρους ωφελιμότητας ή κόστους, τότε η δολοφονία εμφανίζεται ως «λύση» μέσα σε ένα ήδη απάνθρωπο σχήμα.
Η αστική ηθική σπεύδει να διαχωρίσει αυτά τα εγκλήματα από το «κανονικό». Μιλά για «κακές οικογένειες», «τοξικές σχέσεις», «ακραία περιστατικά». Έτσι διασώζει το πρότυπο της οικογένειας ως θεμέλιο της κοινωνίας. Όμως η Μαρξική ανάλυση δείχνει ότι δεν υπάρχει «καλή» και «κακή» οικογένεια ως αφηρημένες κατηγορίες. Υπάρχει μια υλική μορφή οικογένειας, δεμένη οργανικά με την ιδιοκτησία, την ανισότητα και την αποξένωση. Όσο αυτή η μορφή παραμένει άθικτη, τα «ακραία» φαινόμενα θα επιστρέφουν, όχι ως ατυχήματα, αλλά ως λογικές συνέπειες.
Ο Λένιν τόνιζε ότι η καταπίεση δεν εξαφανίζεται επειδή μεταφέρεται στον ιδιωτικό χώρο· αντιθέτως, εκεί βαθαίνει, ακριβώς επειδή δεν ελέγχεται συλλογικά (Lenin). Η οικογένεια λειτουργεί ως μικρογραφία της καπιταλιστικής κοινωνίας: ιεραρχία, ιδιοκτησία, εξουσία, σιωπή. Η γυναίκα, ο ηλικιωμένος, το παιδί, ο εξαρτημένος, δεν είναι απλώς «ευάλωτοι»· είναι δομικά υποτελείς μέσα σε μια σχέση που παρουσιάζεται ως φυσική. Η βία που ξεσπά δεν είναι ξένη προς αυτή τη δομή· είναι η στιγμή που η αντίφαση δεν μπορεί πια να κρυφτεί.
Ο Ιλιένκοφ μας βοηθά να κατανοήσουμε ότι τέτοια φαινόμενα δεν είναι απλώς ηθικά, αλλά ιδεατά με την υλιστική έννοια: μορφές κοινωνικών σχέσεων που έχουν αντικειμενική ύπαρξη και υλική ισχύ (Ilyenkov). Η ιδέα της «οικογενειακής τιμής», της «υποχρέωσης», της «θυσίας», δεν ζει στο κεφάλι των ανθρώπων· ζει στις πρακτικές, στους θεσμούς, στους νόμους της ιδιοκτησίας και της κληρονομίας. Όταν αυτές οι ιδέες συγκρούονται με την πραγματική ζωή, η σύγκρουση δεν είναι ιδεολογική αλλά υλική – και μπορεί να γίνει φονική.
Η αστική κοινωνία σοκάρεται επιλεκτικά. Θρηνεί το αποτέλεσμα, αλλά δεν αγγίζει τη βάση. Δεν αμφισβητεί την ιδιοκτησία ως ιερό δικαίωμα, ούτε την οικογένεια ως αδιαμφισβήτητο θεσμό. Έτσι, κάθε τέτοιο έγκλημα λειτουργεί τελικά ως επιβεβαίωση της τάξης: παρουσιάζεται ως εξαίρεση που δεν απαιτεί αλλαγή, μόνο καλύτερη αστυνόμευση ή ψυχολογική παρακολούθηση. Η κοινωνία συνεχίζει όπως πριν, μέχρι το επόμενο «αδιανόητο» γεγονός.
Από Μαρξική σκοπιά, το ερώτημα δεν είναι «πώς φτάσαμε εδώ;» αλλά «ποια κοινωνική μορφή παράγει ξανά και ξανά τέτοιες καταστάσεις;». Και η απάντηση δεν βρίσκεται στην ατομική ηθική, αλλά στη συλλογική οργάνωση της ζωής. Μια κοινωνία που κοινωνικοποιεί τη φροντίδα, αποσυνδέει την επιβίωση από την ιδιοκτησία και καταργεί την οικογένεια ως ιδιωτική φυλακή, αφαιρεί το υλικό έδαφος πάνω στο οποίο η βία γίνεται «λύση».
Η κομμουνιστική προοπτική δεν εξιδανικεύει τον άνθρωπο. Αφαιρεί όμως τις συνθήκες μέσα στις οποίες ο άνθρωπος μετατρέπεται σε διαχειριστή ζωών. Εκεί όπου η ζωή παύει να είναι ιδιοκτησία, παύει και να είναι αντικείμενο εξόντωσης. Και αυτό δεν είναι ηθικό σύνθημα· είναι υλική αναγκαιότητα.
