Ο Γιάννης Αντετοκούνμπο έγραψε στο Instagram ότι «δεν υπάρχει καλύτερο συναίσθημα από το να εκπροσωπείς τη χώρα σου».
Μια φράση που, στην επιφάνεια, φαίνεται απλή, συγκινητική, γεμάτη υπερηφάνεια. Κι όμως, κρύβει μια τεράστια αντίφαση – μια αντίφαση που δεν αφορά τον ίδιο τον Γιάννη, αλλά το πώς το σύστημα χρησιμοποιεί τέτοια λόγια για να διαμορφώσει συνείδηση.
Ο Γιάννης είναι ένας άνθρωπος που μεγάλωσε στην Ελλάδα βιώνοντας φτώχεια, ρατσισμό, ανασφάλεια. Για χρόνια, το ελληνικό κράτος αρνούνταν να του δώσει ιθαγένεια, παρότι είχε γεννηθεί εδώ, μιλούσε ελληνικά, ζούσε ελληνικά. Ο ίδιος και η οικογένειά του θεωρούνταν «ξένοι». Σήμερα, ο ίδιος άνθρωπος προβάλλεται ως «σύμβολο του ελληνισμού», ως «εθνικός ήρωας». Αυτή η αλλαγή δεν είναι τυχαία. Είναι ο τρόπος με τον οποίο το κράτος και τα ΜΜΕ χρησιμοποιούν πρόσωπα και ιστορίες για να κρύψουν την υποκρισία τους.
Το ελληνικό κράτος που σήμερα πανηγυρίζει για τον Γιάννη είναι το ίδιο που χτίζει φράχτες στον Έβρο, που πνίγει πρόσφυγες στο Αιγαίο, που αντιμετωπίζει μετανάστες και προσφυγόπουλα σαν «απειλή». Είναι το ίδιο κράτος που άφησε να πνιγούν εκατοντάδες ανθρώπους στο ναυάγιο της Πύλου, την ίδια στιγμή που μιλά για «ανθρωπισμό» στα γήπεδα. Η αντίφαση είναι εκκωφαντική: ο Γιάννης είναι αποδεκτός επειδή έγινε χρήσιμος για το εθνικό αφήγημα· οι χιλιάδες ανώνυμοι παραμένουν αόρατοι. Όταν λέμε ότι «εκπροσωπούμε τη χώρα», πρέπει να ρωτήσουμε: ποιον εκπροσωπούμε;
Η χώρα δεν είναι κάτι ουδέτερο. Δεν είναι μόνο ο λαός, οι εργαζόμενοι, οι φτωχοί. Είναι και οι κυβερνήσεις, οι επιχειρηματίες, οι τράπεζες, οι μηχανισμοί καταστολής. Στην πράξη, η «εκπροσώπηση της χώρας» σημαίνει εκπροσώπηση της άρχουσας τάξης. Σημαίνει να γίνεσαι σύμβολο για να καλύπτεις τις ανισότητες, τις αδικίες, τους πολέμους που αυτή η τάξη προκαλεί.
Το βλέπουμε σε κάθε μεγάλη αθλητική διοργάνωση:
- Στην Ολυμπιάδα, οι ίδιες κυβερνήσεις που κόβουν συντάξεις δαπανούν εκατομμύρια για «εθνικό κύρος».
- Στο Eurobasket, οι αθλητές ιδρώνουν για να βγει η χώρα «πρώτη», ενώ ο λαός παραμένει τελευταίος σε μισθούς και δικαιώματα.
- Στα γήπεδα, ο εθνικός ύμνος ενώνει προσωρινά τους φτωχούς και τους πλούσιους, μόνο και μόνο για να ξαναχωρίσουν την επόμενη μέρα σε τάξεις και στρατόπεδα.
Ο αθλητισμός έχει δύο πρόσωπα.
- Από τη μια, είναι η χαρά της προσπάθειας, η συλλογική δημιουργία, η ανθρώπινη υπέρβαση.
- Από την άλλη, είναι μηχανισμός εθνικιστικής χειραγώγησης. Χρησιμοποιείται για να καλλιεργεί ψεύτικη ενότητα, να κάνει τους ανθρώπους να ξεχνούν ότι στην καθημερινή ζωή δεν είναι «μια ομάδα», αλλά ταξικά αντίπαλοι.
Ο Μαρξ και ο Ένγκελς το είχαν περιγράψει καθαρά: «Οι εργάτες δεν έχουν πατρίδα. Δεν μπορείς να τους πάρεις αυτό που δεν έχουν» (Marx & Engels, 1848/2011).
Αυτό δεν σημαίνει ότι δεν αγαπάμε τον τόπο που ζούμε ή ότι δεν εκτιμούμε τα βιώματά μας. Σημαίνει ότι δεν δεχόμαστε να μας χρησιμοποιούν για να υπηρετούμε τα σχέδια εκείνων που μας εκμεταλλεύονται. Η πραγματική μας πατρίδα είναι η τάξη μας, οι άνθρωποι που παλεύουν παντού για ελευθερία και αξιοπρέπεια.
Γι’ αυτό η φράση «εκπροσωπώ τη χώρα μου» ακούγεται τόσο αμφίσημη. Ο Γιάννης, στην καρδιά του, ίσως να εννοεί ότι εκπροσωπεί την οικογένειά του, τους φίλους του, τους ανθρώπους που τον στήριξαν. Όμως το σύστημα ακούει κάτι άλλο: ακούει «εκπροσωπώ την Ελλάδα ως κράτος, ως μηχανισμό, ως πολιτική δύναμη». Και το χρησιμοποιεί για να ενισχύσει την ιδεολογία του εθνικισμού.
Η αλήθεια είναι ότι ο αθλητισμός δεν χρειάζεται σύνορα.
Δεν χρειάζεται σημαίες για να υπάρξει.
Οι αθλητές μπορούν να είναι σύμβολα ειρήνης, όχι εργαλεία διχασμού.
Η χαρά του παιχνιδιού, η προσπάθεια, η νίκη, είναι ανθρώπινα και παγκόσμια. Δεν ανήκουν σε κυβερνήσεις, δεν ανήκουν σε κράτη.
Αν θέλουμε πραγματικά να μιλήσουμε για «εκπροσώπηση», τότε ας εκπροσωπήσουμε τους λαούς.
Όχι τις άρχουσες τάξεις.
Όχι τις κυβερνήσεις που καταστέλλουν, φοροληστεύουν, στέλνουν στρατούς σε πολέμους.
Να εκπροσωπήσουμε τα παιδιά που σήμερα παίζουν μπάσκετ σε φτωχογειτονιές της Αθήνας, της Νιγηρίας, της Γάζας, του Καράκας.
Να εκπροσωπήσουμε εκείνους που δεν έχουν φωνή, όχι εκείνους που έχουν ήδη όλα τα μικρόφωνα.
Ο Γιάννης μας συγκινεί γιατί η ιστορία του είναι ιστορία επιμονής, αγώνα, υπέρβασης.
Ας μην αφήσουμε αυτή την ιστορία να γίνει εργαλείο προπαγάνδας.
Ας θυμηθούμε ότι η πραγματική «ομάδα» στην οποία ανήκουμε είναι η ομάδα των λαών, όχι η ομάδα των κρατών.
Γιατί στο τέλος της ημέρας, η μόνη νίκη που αξίζει, είναι η νίκη της ανθρωπιάς ενάντια στον εθνικισμό.
