Ο Barrington Moore, στο κλασικό έργο του Social Origins of Dictatorship and Democracy (1966), έδειξε ότι ο φασισμός δεν προκύπτει «από το πουθενά». Είναι το αποτέλεσμα ιστορικών συμμαχιών μεταξύ κυρίαρχων τάξεων, συντηρητικών πολιτικών δυνάμεων και του κράτους, όταν αυτές οι ελίτ αισθάνονται απειλή από τα κοινωνικά κινήματα και την Αριστερά.
Στη Γερμανία και την Ιαπωνία του μεσοπολέμου, η συμμαχία γαιοκτημόνων, βιομηχάνων και αυταρχικών ηγεσιών δημιούργησε καθεστώτα που συνδύαζαν στρατιωτικοποίηση, υπερεθνικισμό και πλήρη καταστολή. Σήμερα, παρότι τα περισσότερα κράτη διατηρούν τυπικά δημοκρατικά πλαίσια, βλέπουμε ομοιότητες στη δομή των συμμαχιών, στην εθνικιστική ρητορική και στην επιδίωξη περιορισμού δικαιωμάτων.
Συγκριτικός Πίνακας – Από τον Μουρ στο Σήμερα
| Ιστορική Κατηγορία κατά Μουρ | Χώρες-Παραδείγματα στον Μουρ | Δομικά Χαρακτηριστικά τότε | Σημερινές Ανάλογες Περιπτώσεις | Αντίστοιχα Δομικά Χαρακτηριστικά σήμερα |
| Συντηρητική-Φασιστική Πορεία | Γερμανία (1933–45), Ιαπωνία (1930s–45) | Συμμαχία γαιοκτημόνων και βιομηχάνων, φόβος σοσιαλιστικής επανάστασης, αυταρχικός εκσυγχρονισμός, υπερεθνικισμός, στρατιωτικοποίηση | Πολωνία, Ιαπωνία, Ιταλία, Ελλάδα | Συμμαχίες μεγάλων επιχειρήσεων και δεξιών κυβερνήσεων, φόβος «αποσταθεροποίησης» από κοινωνικά κινήματα, αυστηρές πολιτικές τάξης, ενίσχυση εθνικιστικής αφήγησης |
| Καταστολή Αγροτικών-Λαϊκών Δυνάμεων με αυταρχικό εκσυγχρονισμό | Ιαπωνία (Meiji έως WW2) | Ταχεία εκβιομηχάνιση υπό κρατικό έλεγχο, περιορισμός πολιτικών ελευθεριών, στρατιωτική πειθαρχία | Ιαπωνία (αναθεωρητική πτέρυγα LDP), Ταϊβάν (ήπια μορφή) | Αναθεώρηση συνταγματικών περιορισμών, έμφαση στην εθνική άμυνα, περιορισμένη ανοχή σε αντιπολεμικά κινήματα |
| Φασιστική Αντίδραση στη Δημοκρατική Διεύρυνση | Γερμανία (Weimar), Ιταλία (μετά τον Α΄ΠΠ) | Δημοκρατία υπό πίεση, οικονομική κρίση, ισχυρή άρχουσα τάξη συμμαχεί με παραστρατιωτικές ομάδες | Ελλάδα (Σπαρτιάτες, Νίκη), Πολωνία (PiS, εθνικιστικές ομάδες) | Υπονόμευση ανεξάρτητων θεσμών, περιορισμός δικαιωμάτων, εθνικιστικός λαϊκισμός ως απάντηση σε κρίσεις |
| Διεθνής Αναφορά και Ιδεολογική Σύνδεση | Φασιστικός Άξονας (Γερμανία-Ιταλία-Ιαπωνία) | Ιδεολογική εξαγωγή και συμμαχίες φασιστικών καθεστώτων | Ιταλία-Ουγγαρία-Πολωνία σήμερα | Συνεργασία ακροδεξιών κομμάτων στο Ευρωκοινοβούλιο, κοινή ατζέντα κατά μεταναστών και ΛΟΑΤΚΙ |
Ανάλυση : Ο φασισμός, όπως τον είδε ο Μουρ, είναι η συντηρητική απάντηση του συστήματος στον φόβο της κοινωνικής αλλαγής. Σήμερα, η εικόνα μπορεί να μην είναι τα ίδια μαύρα πουκάμισα, αλλά η ουσία παραμένει:
- Συμμαχίες επιχειρηματικών και πολιτικών ελίτ με εθνικιστικές δυνάμεις.
- Νομιμοποίηση ρητορικής μίσους και κατασταλτικών πολιτικών.
- Μετατροπή κρίσεων (οικονομικών, μεταναστευτικών, κοινωνικών) σε όχημα για περιορισμό ελευθεριών και ενίσχυση της καταστολής.
Η Ιστορία δείχνει ότι όταν ο καπιταλισμός απειλείται, δεν διστάζει να καταφύγει στον φασισμό για να διασώσει την εξουσία του. Η απάντηση δεν βρίσκεται σε «μεταρρυθμιστικές» αυταπάτες ή στην υπεράσπιση μιας αστικής δημοκρατίας που γεννά τα φίδια της· βρίσκεται στην επαναστατική ανατροπή του συστήματος και στην οικοδόμηση μιας κοινωνίας χωρίς εκμετάλλευση, όπου η εξουσία και ο πλούτος ανήκουν σε αυτούς που παράγουν.
